الکتروم چیست (آلیاژ طلا و نقره): خواص و کاربردها

در مطلب پیش‌رو توضیح می‌دهیم که آلیاژ الکتروم چیست. همچنین با خواص و کاربردهای الکتروم آشنا می‌شویم.

الکتروم چیست؟

الکتروم آلیاژی است که از ترکیب طلا و نقره ساخته می‌شود. بخشی از خواص الکتروم به درصد طلا و نقره موجود در آن بستگی دارد. مثلا اگر درصد نقره الکتروم از درصد طلای آن بیشتر باشد، سخت‌تر خواهد بود و دیرتر کدر می‌شود. الکتروم فلزی منعطف و چکش‌خوار است و در حوزه‌های گوناگون از جمله در صنعت جواهرسازی، الکترونیک، پزشکی و در پژوهش‌های علمی کاربرد دارد. در ادامه، انواع و خواص الکتروم و کاربردهایش را بیشتر بررسی می‌کنیم.

الکتروم طبیعی و مصنوعی

الکتروم از معدود آلیاژهایی است که در طبیعت نیز وجود دارد و اغلب در معادن طلا می‌توان رد الکتروم را نیز یافت. در قطعات معدنی و طبیعی الکتروم شاید مقداری از عناصر دیگر مثل مس، جیوه، تلوریوم و نیکل نیز شناسایی شود. اما امروزه بیشتر الکتروم موردنیاز صنایع را با روش مصنوعی یا صنعتی تولید می‌کنند.

انواع آلیاژ الکتروم

الکتروم انواع مختلف دارد که می‌توان آنها را براساس ترکیب و ویژگی‌های‌شان از هم متمایز کرد. بعضی از انواع رایج الکتروم عبارتند از:

• الکتروم سنتی (کلاسیک): در الکتروم سنتی یا کلاسیک، درصد طلا و نقره تقریبا برابر است (۵۰ درصد طلا و ۵۰ درصد نقره). رنگ الکتروم سنتی مایل به زرد و نسبتا نرم و انعطاف‌پذیر است.
• الکتروم زرد کم‌رنگ (رنگ‌پریده): الکتروم کم‌رنگ چون نقره بیشتری دارد، زردی آن بسیار اندک است و رنگش به سفیدی می‌زند. زیادی نقره این نوع الکتروم سبب می‌شود تا در مقایسه با الکتروم سنتی، سخت‌تر و در برابر لکه‌ها مقاوم‌تر باشد.
• الکتروم سرخ (قرمز): الکتروم سرخ یا الکتروم قرمز چون طلای بیشتری دارد، رنگش به سرخی می‌زند؛ ضمنا از الکتروم رنگ‌پریده، نرم‌تر و انعطاف‌پذیرتر است.
• الکتروم سبز: رنگ این‌نوع الکتروم زرد مایل به سبز است زیرا مقداری مس نیز دارد. الکتروم سبز در مقایسه با الکتروم سنتی سخت‌تر و در برابر لک مقاوم‌تر است.
• الکتروم سیاه: رنگ این نوع الکتروم سیاه است زیرا مس و مقدار کمی پالادیوم دارد. الکتروم سیاه در مقایسه با الکتروم سنتی سخت‌تر و در برابر لک مقاوم‌تر است.

آنچه خواندید فقط چند نمونه از انواع مختلف الکتروم بود. ویژگی‌ها و خواص هر نوع الکتروم به ترکیب خاص آلیاژ بستگی دارد. کم یا زیاد شدن هر یک از عناصر موجود در آلیاژ الکتروم در خواص آن تغییرات چشمگیر ایجاد می‌کند.

ویژگی‌های الکتروم چیست؟

الکتروم آلیاژی مرکب از طلا و نقره است. بنابراین مثل هر آلیاژ دیگری، خواص فیزیکی و شیمیایی الکتروم نیز به درصد ترکیبات آن بستگی دارد. برای مثال هرچه درصد نقره الکتروم بیشتر باشد، دمای ذوب الکتروم نسبتا کاهش می‌یابد زیرا دمای ذوب نقره ۹۶۱ درجه و دمای ذوب طلا ۱۰۶۳ درجه سانتی‌گراد است. بالعکس، هرچه درصد نقره الکتروم در مقایسه با درصد طلای آن کمتر باشد، دمای ذوب آلیاژ نسبتا افزایش می‌یابد.

در کل، الکتروم فلز نرم و شکل‌پذیری است، لذا جواهرسازان راحت می‌توانند به آن شکل دهند. رنگ الکتروم عموما به زردی می‌زند و شبیه طلا است اما از طلای خالص ارزانتر است.

خوردگی سبب می‌شود فلزاتی مثل نقره و مس تدریجا تیره شوند و لایه‌ای مات روی آنها را بپوشاند. اما الکتروم نسبت به نقره در برابر خوردگی مقاوم‌تر است و به‌راحتی اکسید نمی‌شود. چرا؟ چون لایه d اتم‌های طلا و نقره کاملا پر از الکترون است لذا تمایلی ندارند با اتم‌های اکسیژن یا هر ماده دیگری واکنش نشان دهند و اصطلاحا اکسید شوند.

خواص شیمیایی و فیزیکی الکتروم

• شکل‌پذیری: الکتروم فلز نسبتا شکل‌پذیری است یعنی راحت می‌توان به آن شکل داد و آن‌را قالب‌ گرفت. لذا در جواهرسازی و لوازم تزیینی بانوان که معمولا نیازمند ایجاد شکل‌ها و طرح‌های پیچیده است، به‌کار می‌رود.
• رسانایی: الکتروم رسانای الکتریسیته است یعنی جریان برق را به‌خوبی از خود عبور می‌دهد. به‌همین سبب در صنایع برق و الکترونیک نیز کاربرد دارد.
• دوام: الکتروم چون فلز نسبتا سخت و بادوامی است، در ساخت بعضی از ابزارهایی که در معرض سایش یا فرسایش هستند، استفاده می‌شود.

اما همانطور که گفتیم شدت و ضعف هر کدام از خواص فوق به نسبت طلا و نقره موجود در الکتروم بستگی دارد.

جدول مشخصات الکتروم

کاربرد الکتروم چیست؟

آلیاژ الکتروم در حوزه‌های مختلف کاربرد دارد از جمله:

• جواهرسازی: از الکتروم اغلب برای ساخت اشیای زینتی و زیورآلات زنانه مثل انگشتر و دستبند استفاده می‌شود. همانطور که گفتیم الکتروم فلز شکل‌پذیری است و ساخت شکل‌های پیچیده با آن برای جواهرساز آسان است و ضمنا رنگ زردگون جذابی دارد.
• ضرب سکه در قدیم: استفاده از الکتروم در ضرب سکه سابقه تاریخی دارد. برای مثال در دوران باستان در یونان و پادشاهی لیدی و حتی در قرون وسطی در بعضی از کشورهای اروپایی سکه‌هایی ضرب می‌شد که مخلوطی از طلا و نقره بود. الکتروم چون در ذخایر سطحی زمین نیز پیدا می‌شود و در عین حال، فلز شکل‌پذیر و ارزشمندی است، در قدیم برای ضرب سکه به‌کار می‌رفت.
• اجزای الکتریکی: الکتروم چون رسانای جریان برق است، در تجهیزات برقی نیز کاربرد دارد. گاهی برای ساخت اتصال‌ها (کانکتورها)، سوئیچ‌ها و دیگر اجزای الکتریکی که باید رسانایی خوبی داشته باشند، الکتروم به کار می‌برند.
• تحقیق و توسعه: الکتروم گاهی در مراکز تحقیق و توسعه برای آزمایش فناوری‌ها یا مواد جدید به‌کار می‌رود. الکتروم به‌سبب خواص منحصربه‌فردش برای بعضی از اهداف آزمایشگاهی و تجربی ماده مفیدی است.

جمع‌بندی

الکتروم در واقع ترکیب زر و سیم یا همان طلا و نقره است که ممکن است افزودنی‌های دیگری هم داشته باشد. باید توجه داشت که الکتروم طبیعی نیز در بعضی از معادن یافت می‌شود اما به‌روش صنعتی یا مصنوعی نیز ساخته می‌شود تا در صنایع مثل جواهرسازی، فناوری نانو و الکترونیک به‌کار رود. همچنین گفتیم که الکتروم چون آلیاژ است، شدت و حدّت خواص آن به درصد ترکیباتش بستگی دارد.