دانستنیها و عجایب هشتپا (اختاپوس)
مطالعه شگفتیهای آفرینش، قدرت و حکمت و محبت خداوند را یادآورمان میشود. مثلا وقتی به تواناییهای هر موجود در محافظت از خود پی میبریم، متوجه میشویم که هیچ موجودی سرخود رها نشده است. در مطلب پیش رو، با دانستنیها و عجایب هشتپا (اختاپوس) آشنا میشویم. آنها بهراستی آفریدگان باهوش و عجیبی هستند و ویژگیهای شگفتانگیزی دارند. برای مثال، هشتپا نه فقط با تغییر رنگ بلکه حتی با تغییر دادن بافت پوستش چنان ماهرانه استتار میکند که تشخیص آن از محیط اطرافش بسیار دشوار میشود. ساختمان بدن هشتپا نیز بسیار عجیب است. تعداد قلبهای بدن هشتپا، ساختار عصبی بدن و مکندههای روی بازوهایش از جمله موضوعاتی است که به آنها اشاره خواهدشد.
در ادامه، ابتدا بعضی از عجایب خلقت در هشتپا را توضیح میدهیم و با انواع آنها از جمله با بزرگترین نوع هشتپا آشنا خواهیم شد. سپس در بخش بعدی، فهرستی از شگفتیهایش را کوتاه برمیشمریم. امید است که مطالب مذکور برای علاقمندان به تحقیق در مورد هشتپا (اختاپوس) نیز مفید باشد.
دانستنیها و عجایب هشتپا (اختاپوس)
هشتپا از باهوشترین جانوران اقیانوسها است. آنها در مقایسه با بسیاری از دیگر جانداران دریایی قدرت یادگیری عجیبی دارند و برای مثال میتوانند در قوطی را باز یا خانه خود را تزیین کنند. در ادامه بعضی از دانستنیهای عجیب درباره هشتپا را مرور میکنیم.
هشتپا (اختاپوس) سه قلب دارد
هشتپاها سه قلب دارند که هر کدام کار خاصی انجام میدهد. دو قلب با هم کار میکنند تا خون کافی به آبششها برسانند و قلب سوم خون را از خلال اندامهای مختلف هشتپا عبور میدهد. وقتی هشتپا شنا میکند، قلبی که خون را از درون اندامها پمپاز میکند، از تپش بازمیایستد و به همین علت هشتپا اغلب خزیدن روی کف اقیانوس را به شنا کردن ترجیح میدهد.
رنگ خون هشتپا آبی است
خون هشتپا آبی است زیرا نوعی پروتئین خاص به نام هموسیانین (hemocyanin) دارد که از ترکیبات مس است. اتمهای مس با اتمهای اکسیژن در خون پیوند میخورند و آنرا به سراسر بدن هشتپا منتقل میکنند. بدینسان هشتپا میتواند حتی در سرما یا گرمای شدید هم زنده بماند.
هشتپا با تغییر رنگ و بافت پوست خود استتار میکند
آنها در کمتر از ۳۰ میلیثانیه رنگشان را عوض میکنند. پوست هشتپا حاوی هزاران سلول مخصوص است و با کمک آنها رنگ خود را تغییر میدهد و استتار میکند. سلولهای مذکور موسوم به کروماتوفور در دل خود کیسهای دارند که از رنگدانههایی با یکی از رنگهای سرخ، زرد، سیاه، نارنجی یا قهوهای پر شده است.
هشتپاها نه فقط مانند آفتابپرست رنگ خود را عوض میکنند بلکه میتوانند بافت پوستشان را هم تغییر دهند. روی پوست آنها اجزای ریزی موسوم به پاپیلا وجود دارد که منقبض میشود و بافت نرم را طوری روی سطح اجسامی مثل سنگها و مرجانها پهن میکند، که گویی بخشی از آن جسم است.
اگر میخواهید درباره نحوه استتار هشتپا بیشتر بدانید، بخوانید: استتار هشتپا (اختاپوس): چرا و چگونه؟
بدن هشتپا استخوان ندارد
اختاپوسها جزو نرمتنان هستند. بدن آنها استخوان ندارد و به همین سبب میتوانند خود را بسیار فشرده کنند و از شکافها و حفرههای بسیار کوچکتر از جثه خود نیز رد شوند.
بدن هشتپا شبیه کیسه است. تنها قسمت سخت بدن او دهانش است که شبیه پوزه یا منقار طوطی است. هر بازوی هشتپا صدها مکنده دارد. بطور میانگین بازوهای هشتپا در کل حدود ۲۰۰۰ مکنده دارند.
اندازه و رنگ هشتپا
رنگ و اندازه هشتپاها به عوامل محیطی بستگی دارد. هشتپاهایی که در آبهای سرد زندگی میکنند بسیار بزرگتر هستند و هشتپاهایی که در آبهای گرم استوایی زندگی میکنند، کوچکترند.
جانور باهوش: بعضی از هشتپاها ۹ مغز دارند
هشتپا ۹ مغز دارد و بازوهایش حاوی تقریبا ۵۰۰ میلیون سلول عصبی است. لذا حافظه کوتاهمدت و بلندمدت هشتپا در مقایسه با بسیاری از آبزیان دیگر، بسیار قوی است.
هشتپاها سیستم عصبی شگفتانگیزی دارند که با کمک آن چیزهای مختلفی یاد میگیرند و مثلا میتوانند راه خود را میان مسیرهای مارپیچ بیابند و حتی چهره افراد را تشخیص دهند.
. پژوهشگران دریافتهاند که بعضی از هشتپاها میتوانند معماهای ساده را حل کنند و رنگها و بافتهای مختلف را از هم تشخیص دهند. دوسوم سلولهای عصبی هشتپا نه در سرش بلکه در بازوهایش جای دارند. به همین سبب، هشتپا با بازوهایش میتواند بعضی مسئلههای ساده را حل کند؛ مثلا در قوطی را باز یا خانه خود را تزیین کند. نکته جالب دیگر اینکه چون هشتپا سلولهای عصبی فراوانی دارد، مثل ما انسانها درد را احساس میکند.
اختاپوسها ماده سیاهی از خود منتشر میکنند
شاید بعضی از مردم فکر کنند که فقط ماهی مرکب از خود ماده سیاه ترشح میکند اما هشتپاها و بسیاری دیگر از سرپایان نیز چنین قابلیتی دارند. آنها برای گیج کردن دشمنان و دفاع از خودشان چنین میکنند. آنها با منتشر کردن ماده جوهرمانند، دشمن را مدتی سردرگم میکنند و خودشان فرصت مییابند تا پنهان شوند. جوهر اختاپوسها سیاه است اما جوهر ماهیهای مرکب سیاه مایل به آبی و جوهر سپیداجها قهوهای است.
جوهر اختاپوس حاوی ترکیبی موسوم به تریروسیناس (tyrosinase) است که وقتی با چشم شکارچیها برخورد کند ممکن است بشدت چشمشان را بسوزاند و دیدشان را موقتا مختل کند. این ماده ضمنا حس بویایی جانوران شکارچی را تضعیف میکند و آنها سختتر میتوانند رد اختاپوس را بگیرند. همه اینها کمک میکند تا اختاپوس خود را از خطر دور کند.
بسیاری از هشتپاها سمی نیستند
تا جایی که میدانیم فقط یکی از گونههای هشتپا موسوم به هشتپای حلقهآبی (blue-ringed octopus) برای انسان خطرناک است. در بین سایر گونهها نیز موارد سمی وجود دارد اما سم آنها برای انسان خطرناک نیست. مثلا اختاپوسها میتوانند با استفاده از سم خود طعمه را فلج کنند و سپس پوسته صدف را بگشایند. سم هشتپا در بزاق اوست. ضمنا فک هشتپا نیز قوی است.
بازوی اختاپوسها دوباره رشد میکند
اختاپوسها برای فرار از چنگ شکارچیها ترفندهای مختلفی دارند. مثلا همانطور که گفتیم رنگشان را تغییر میدهند و استتار میکنند یا جوهر سیاهرنگی میافشانند تا دید شکارچی را کور کنند. اما یکی از کارهای عجیب دیگرشان این است که اگر شکارچی بازوهای هشتپا را محکم گرفته باشد، هشتپا بازوی خود را قطع میکند و خود را میرهاند زیرا بازوی هشتپا مجددا (معمولا ظرف چند هفته یا بیشتر) رشد میکند.
هشتپای شیشهای: دانستنیها و عجایب هشتپا (اختاپوس)
هشتپای شیشهای (glass octopus) گونهای کمیاب از هشتپاهاست که در آبهای گرمسیری و نیمهگرمسیری در مناطق مختلف جهان یافت میشود. اکثر قسمتهای بدن ایننوع هشتپا شفاف است و حتی عصبهای بینایی و دستگاه گوارش آنرا میتوان از بیرون بهخوبی دیده میشود. هشتپای شیشهای بیشتر در عمق تقریبا یککیلومتری دریاها و اقیانوسها و مناطق صعبالعبور که نور زیادی از خورشید نیز به آنجاها نمیرسد زندگی میکنند. بههمین سبب هنوز درباره آنها چیز زیادی نمیدانیم. طول بدن آنها گاهی تا حدود نیم متر رشد میکند.
بزرگترین هشتپا: دانستنیها و عجایب هشتپا (اختاپوس)
بزرگترین گونه هشتپا، هشتپای غولپیکر اقیانوس آرام است که میانگین طول بدنش حدود ۳ تا ۵ متر و متوسط وزن آن ۱۰ تا ۵۰ کیلوگرم است. اما یکی از آنها با طول ۹ متر و وزن ۲۷۲ کیلوگرم عنوان بزرگترین هشتپای شناختشده در جهان را به خود اختصاص داده است. ایننوع هشتپاها عمدتا در آبهای گرمسیر اقیانوس آرام زندگی میکند.
سابقه زندگی هشتپا روی زمین؟
طبق برآورد دانشمندان، هشتپاها از حدود ۳۰۰ میلیون سال پیش در اقیانوسها میزیستهاند. قدیمیترین فسیلی که از اختاپوسها کشف شده است، مربوط به دور کربونیفروس (carboniferous) است. پژوهشگران بر این باورند که این فسیل قدیمی به گونههایی از هشتپا موسوم به پلسپیا (Pohlsepia) تعلق دارد و پس از بررسیهای دقیق متوجه شدند که موجود مذکور هشت بازو، دو چشم و یک کیسه جوهر داشت و بنابراین بسیار شبیه هشتپاهای فعلی بوده است.
مطالعه بیشتر: دانستنیهای جالب علمی گوناگون
دانستنیها و عجایب کوتاه درباره هشتپا (اختاپوس)
اگر به تحقیق درباره هشتپا (اختاپوس) علاقه دارید، شاید دانستنیها و عجایب کوتاه زیر درباره هشتپا (اختاپوس) برایتان مفید و جالب باشد:
- واژه اختاپوس از ترکیب دو واژه یونانی okto (به معنی هشت) و pous (به معنی پا) تشکیل شده است. لذا هشتپا معادل فارسی دقیقی برای آن است.
- هشتپا ۳ قلب دارد و رنگ خونش آبی است زیرا در خون هشتپا ترکیبات مس وجود دارد.
- آنها باهوشترین بیمهرگان جهان هستند و کار کردن با بعضی از ابزارهای ساده را میآموزند.
- هر یک از پاها یا بازوهای هشتپا صدها مکنده دارد. هشتپا با کمک مکندهها طعمهها یا اشیای مختلف را نگه میدارد. هر یک از مکندههای هشتپای غولپیکر اقیانوس آرام میتواند جسمی به سنگینی تقریبا ۱۶ کیلوگرم را نگه دارد.
- بازوهای هشتپا را نباید با شاخکهایش اشتباه گرفت. شاخکها فقط در انتهایشان مکنده دارند اما بازو سرتاسر پس از مکنده است. بیشتر اختاپوسها هشت بازو دارند اما شاخک ندارند. اکثر ماهیهای مرکب (squid) و سپیداج (cuttlefish) هشت بازو و دو شاخک دارند.
- دهان هشتپا زیر بازوهایش جای دارد و شبیه منقاری سخت و تیز است.
- هشتپاها (اختاپوسها) فقط در آبهای شور زندگی میکنند.
- هشتپای ماده گاهی تا حدود ۱۰۰.۰۰۰ تخم میگذارد.
- هشتپا در زمره جانوران سرپا (cephalopod) است. سرپایان ستون فقرات ندارند، بدنشان نرم و منعطف است و همگی در آب زندگی میکنند.
- هشتپا نیز مثل صدف جزو نرمتنان و در رده هشتبازوداران است. تاکنون حدود ۳۰۰ گونه هشتپا کشف شده است.
- عمر هشتپا (اختاپوس) معمولا ۳ تا ۴ سال است. گونههای کوچکتر ۶ ماه یا یکسال زندگی میکنند.
- نوعی از هشتپا موسوم به هشتپای کسل (bored octopuse) اغلب بازوهای خودش را میخورد. این پدیده را خودخواری (اتوفاژی) مینامند.
- هشتپاها بسته به گونهشان در اعماق مختلف اقیانوس زندگی میکنند. مثلا محدوده زیست اختاپوس دامبو (dumbo) عمق تقریبا ۱۶۰۰ متری آب است.
سخن پایانی درباره دانستنیها و عجایب هشتپا (اختاپوس)
در مطلب فوق با دانستنیها و عجایب هشتپا آشنا شدیم. آنها جانوران باهوشی هستند و قدرتشان در استتار حیرتانگیز است. دانستیم که بعضی از آنها چند قلب و چند مغز دارند و با قدرت مکندههای روی بازوهایشان آشنا شدیم و تمام آنچه خواندیم تنها بخش کوچکی از شگفتیهای آفرینش آن بود.
